بررسی پیامدهای ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیک پیمان دفاعی دوجانبه ایران و ارمنستان در قفقاز جنوبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه فرماندهی و ستاد آجا

2 دانشگاه فرماندی و ستاد آجا

چکیده

قفقاز جنوبی به‌عنوان یکی از مناطق ژئوپلیتیکی حساس، همواره صحنه رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بوده است. در این میان، ایران و ارمنستان به‌عنوان دو کشور همسایه، منافع مشترکی در زمینه‌های ژئوپلیتیکی و امنیتی دارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیرات ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی ایجاد یک پیمان دفاعی دوجانبه میان ایران و ارمنستان انجام شده است.
این پژوهش از روش تحقیق توصیفی با رویکرد ترکیبی کیفی و کمی بهره گرفته است. در بخش کیفی، داده‌ها از طریق بررسی اسناد و مدارک معتبر و انجام مصاحبه با خبرگان آشنا به موضوع گردآوری شد. تحلیل این داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار ATLAS.ti و روش تحلیل مضمون انجام گرفت. در این مرحله، شاخص‌ها در دو بعد عوامل ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی استخراج شدند و شاخص‌هایی که مقدار CVI آن‌ها بیش از 0.79 بود، مورد تأیید قرار گرفتند. در بخش کمی، شاخص‌های تأییدشده با استفاده از نرم‌افزار SPSS و آزمون فریدمن رتبه‌بندی شدند. در نهایت، اولویت ویژگی‌های موردنیاز برای دستیابی به تعیین اهمیت شاخص‌ها تحلیل روابط بین متغیرها محاسبه گردید.
یافته‌های پژوهش نشان داد که این پیمان می‌تواند امنیت ارضی ارمنستان را در برابر تهدیدات همسایگان تقویت کرده و جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را در قفقاز تثبیت کند. در بعد ژئوپلیتیکی، این اتحاد به افزایش موازنه قوا در برابر ترکیه و آذربایجان و تقویت نقش ایران در سازمان‌های منطقه‌ای منجر می‌شود. در بعد ژئواستراتژیک، این همکاری دفاعی بازدارندگی منطقه‌ای را افزایش داده و از نفوذ بازیگران فرامنطقه‌ای مانند ناتو جلوگیری خواهد کرد.
نتایج پژوهش تأیید می‌کند که ایجاد این پیمان می‌تواند به تقویت تعاملات راهبردی دو کشور، ممانعت از نفوذ رقبا و افزایش ثبات منطقه‌ای کمک کند. در نهایت، پیشنهاد شده است که سیاست‌گذاران دو کشور بر توسعه همکاری‌های دفاعی، دیپلماتیک و اقتصادی تمرکز کنند تا این پیمان به عاملی مؤثر در تعادل امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه تبدیل شود.

کلیدواژه‌ها


  • الف- فارسی

    • جان ‌پرور، محسن (1396). ژئوپلیتیک برای همه.انتشارات انتخاب، تهران.
    • حافظ ‌نیا، محمدرضا (1396). اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک. انتشارات پاپلی، مشهد.
    • روشندل، جلیل و قلی‌پور، رافیک (1373). سیاست و حکومت در ارمنستان. انتشارات اداره نشر وزارت امور خارجه، تهران.
    • امیری، سروش (1398). «جایگاه ارمنستان در دیپلماسی مرزی جمهوری اسلامی ایران»، پژوهش نامه مطالعات مرزی. 7 (1)، 147-133.
    • پرتو، امین (1402). «تصرف قره باغ و کوچ جمعی ارامنه: ابعاد و پیامدها»، نشریه دیده‌بان امنیت ملی. آبان 1402 (139)، 98-91.
    • پریزاد، رضا و میرحسینی، محمد (1400). «بحران قره‌باغ و پیامدهای آن بر جمهوری اسلامی ایران»، دانش نامه علوم سیاسی. 2 (5)، 30-2.
    • ثمودی پیله رود، علی رضا و نوروزی زرمهری، عابد (1395). «قفقاز جنوبی: دلسرد از اتحادیه اروپا و ناامید از فدراسیون روسیه»، نشریه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. 21(90)، 39-66.
    • جوادی، ارجمند؛ محمدجعفر، کیخسرو و دولتیاری، یزدان (1391). «تحلیل ژئوپلیتیکی روابط ایران و ارمنستان در چهارچوب تئوریک ‌اندرسون و طرح یک همگرایی منطقه‌ای بعد از فرایند عادی‌سازی روابط میان ارمنستان و ترکیه»، فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک. 8 (26)، 192-223.
    • حاجی زاده، سیروس (1401). «تاثیر شکل‌گیری پیمان‌های امنیتی چندجانبه میان همسایگان در تقابل با جمهوری اسلامی ایران»، نشریه علمی سیاست‌های دفاعی. 31 (119)، 153-182.
    • شریفی، شهاب و آجودانی، فرشید (1392). «الزامات ژئوپلیتیک پیمان دفاعی مشترک کشورهای حوزه خلیج فارس»، فصلنامه علوم و فنون نظامی. 9 (23)، 106-87.
    • صالحی، منصور و نوازنی، بهرام (1399). «بررسی نقش جمهوری آذربایجان در ایجاد چالش‌های قومی در آذربایجان ایران»، فصلنامه مطالعات ملی. 21 (84)، 118-101.
    • قیصری، نورا... و گودرزی، مهناز (1388). «روابط ایران و ارمنستان: فرصت‌ها و موانع، فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی». 2 (3)، 144-121.
    • منصوریان، گقارد و اسماعیلی، بشیر (1402). «جایگاه استان سیونیک ارمنستان در معادلات امنیتی کشورهای پیرامونی»، نشریه تحقیقات سیاسی و بین المللی. 15 (54)، 60-72.
    • غفاری، امید؛ ویسی‌نژاد، امیدعلی و تقی‌پور، محمد (1396). «مناقشه قره‌باغ و تاثیر آن بر امنیت ملی ج.ا.ایران»، امنیت پژوهی. 11 (39)، 112-91.
    • متقی، افشین و آمره، محمد (1402). «تبیین روندهای دفاعی–امنیتی حوزه ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی (آذربایجان، گرجستان، ارمنستان) و ایران»، فصلنامه آفاق امنیت. 16 (59)، 146-117.
    • متقی، افشین و قره بیگی، مصیب (1393). «چالش‌های گفتمان سیاست خارجی ایران در راستای دگرگشت‌های نوپدید در سامانه‌ی ژئوپلیتیک جهانی»، فصلنامه سیاست‌های راهبردی و کلان. 2 (8) ، 150-137.
    • متقی، افشین و قره بیگی، مصیب (1400). «تبیین کدهای ژئوپلیتیک روسیه در منطقه قفقاز جنوبی بر پایه نظریه زیست سیاست»، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. 27 (114)، 159-182.
    • محمود اوغلی، رضا؛ ابراهیمی، مرتضی؛ فتاحی و اردکانی، حسین (1401). «جنگ دوم قره باغ (2020): علل، زمینه ها و پیامد ها»، نشریه سیاست دفاعی. تابستان 1401، 31 (119)، 69-103.
    • مصلی‌نژاد، عباس (1390). «ایران و ضرورت‏ تشکیل پیمان دفاعی: رهیافت‏ها و فرایندها». فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک. 7 (21)، 135-111.
    • موسوی، سید محمد؛ بهادرخانی، محمدرضا و موسوی، سید محمدرضا (1391). «تاثیر جایگاه خطوط لوله انرژی بر ژئوپلیتیک منطقه آسیای مرکزی و قفقاز»، فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز. 18 (80)، 147-169.

    ب- انگلیسی

    • Ahmad Khan, Mumim (2021). «The Conflict Of Azerbaijan And Armenia With Special Reference To Nagorno Karabakh: An Overview», Journal of Malay Islamic Studies. 04 (01), 27-34. Afria
    • Alizada, Nazrin (2024). «Iran and the South Caucasus: The 44 Day Karabakh War in the Changing Geopolitical Equation», Review of Armenian Studies. 50 (2024): 141-162.https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4235449
    • Avetisyan, R. (2024). «The Effect of Global Geopolitical Competition on the Formation of the South Caucasus Security Complex: The Strategic Modeling of Armenia's Security Policy», Armenological. Issues, 1(2), 100–108. https://doi.org/10.46991/ai.2024.2.28.006
    • Bilban, C., Mandalenakis, E., & Niculescu, G. (Eds.). (2025). Connectivity Risks and Opportunities in the South Caucasus (Band 4). Vienna: Federal Ministry of Defence, Austria. ISBN: 978-3-903548-10-7. pdf
    • Bruder, J. (2020). The US and the New Eastern Europe (Ukraine, Belarus, Moldova, Georgia, Armenia, and Azerbaijan) Since 1991. In: Fawn, R. (eds) Managing Security Threats along the EU’s Eastern Flanks. New Security Challenges. Palgrave Macmillan, (pp. 69-97), Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-26937-1_4
    • Ordukhanyan, E., Sukiasyan, H., Shirinyan, L., & Ananyan, G. (2025). «A new balance of power in the South Caucasus: How can it lead to regional stability?» International Journal of Innovative Research and Scientific Studies. 8(2), 206–220. https://doi.org/10.53894/ijirss.v8i2.5138
    • Romańczuk, Michał (2020); «The Role And Importance Of The Collective Security Treaty Organization In The Security System Of The Post-Soviet Area», Reality of Politics. Estimates - Comments – Forecasts,26 (4), Pages 142-157. DOI: https://doi.org/10.15804/rop2023410
    • Schislyaeva, Elena; Evgrafova, Irina; Butakova, Nadezhda; Mishalchenkoa, Yuri (2022). «The EU - Russia - Turkey energy triangle: legal and economic conditions of gas transportation via the Turk Stream pipeline», Transportation Research Procedia. 63 (2022), 1984-1990. DOI: https://doi.org/10.1016/j.trpro.2022.06.220
    • Tadevosyan, Natalya S; Kirakosyan, Gayane V; Muradyan, Susanna A; Poghosyan, Susanna B; Khachatryan, Bavakan G (2021). «Relationship between Respiratory Morbidity and Environmental Exposure to Organochlorine Pesticides in Armenia», Journal Health Pollution.11 (31), 1-10. https://ehp.niehs.nih.gov/doi/pdf/10.5696/2156-9614-11.31.210904
    • Yeo, Alexander (2024); «Azerbaijan and Iran in the Shadows of Karabakh and Ukraine». CAUCASUS ANALYTICAL DIGEST. 136, 7-11. ssoar-caucasusad-2024-136-yeo-Azerbaijan_and_Iran_in_the.pdf