ابزارهای خط‌مشی رفتاری در حکمرانی فضای مجازی جمهوری اسلامی ایران؛ گونه‌شناسی، چارچوبی تحلیلی و درس‌آموزه‌های کاربردی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته مدیریت دولتی، گروه رفتارسازمانی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 استاد، عضو هیات علمی گروه مدیریت و حسابداری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

3 استادیار، عضو هیات علمی دانشگاه بین‌المللی سوره و دانشکده مدیریت و اقتصاد، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

چکیده

گسترش شتابان فضای مجازی و درهم‌تنیدگی آن با شئون مختلف زندگی انسانی، ضرورت بازاندیشی در ابزارهای حکمرانی و سیاست‌گذاری را برجسته ساخته است. در شرایطی که ابزارهای سخت و اجباری پاسخگوی پویایی‌های این زیست‌بوم نیستند، رویکرد خط‌مشی‌گذاری رفتاری با تکیه بر بینش‌های علوم رفتاری، روشی کارآمد برای هدایت نرم و داوطلبانه رفتار کاربران ارائه می‌دهد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی، گونه‌شناسی و بومی‌سازی ابزارهای خط‌مشی رفتاری در حکمرانی فضای مجازی جمهوری اسلامی ایران، از روش کیفی مبتنی بر فرامطالعه نظام‌مند و تحلیل محتوای کیفی هدایت‌شده بهره گرفته است. داده‌ها از ۶۵ منبع معتبر داخلی و بین‌المللی گردآوری شدند.
یافته‌ها نشان می‌دهد که مدل‌های جهانی تغییر رفتار نظیر MINDSPACE، EAST، ABCD و COM-B علی‌رغم کارآمدی نسبی، در انطباق با ساختار فرهنگی، اجتماعی و نهادی ایران محدودیت دارند. بر پایه‌ی سنتز تحلیلی داده‌ها، سه گونه‌شناسی کلان از ابزارهای رفتاری شناسایی شد: ۱. بر اساس سازوکارهای روان‌شناختی، اجتماعی و ساختاری (شناختی، انگیزشی، اجتماعی و محیطی)، ۲. بر اساس اهرم‌های تغییر رفتار (شناختی-ادراکی، انگیزشی-عاطفی و اجتماعی-زمینه‌ای) و ۳. بر اساس چرخه مداخله رفتاری در فضای مجازی (پیشگیری، آگاه‌سازی، اصلاح).
نتیجه تحلیل این مراحل به طراحی مدل بومی پنج‌مؤلفه‌ای حکمرانی رفتاری فضای مجازی ایران انجامید که شامل مکانیزم‌های نفوذ، انگیزه‌های بازیگران، نتایج سیاستی، تعاملات پویا و بسترهای محلی است. بررسی نمونه‌های داخلی همچون کمپین امنیت گذرواژه مرکز ماهر و برنامه سواد رسانه‌ای شاد شواهدی مؤید اثربخشی این رویکرد در شرایط بومی ارائه داد.
نتایج سیاستی این پژوهش حاکی از آن است که استقرار سازوکارهای رفتاری می‌تواند مسیر سیاست‌گذاری فضای مجازی را از حکمرانی واکنشی و قهری به حکمرانی شواهد‌محور، هوشمند و فرهنگی‌پذیر تحول بخشد. پیشنهاد می‌شود در مطالعات آتی، مدل بومی از طریق آزمایش‌های میدانی اعتبارسنجی و برای طراحی پیوست‌های رفتاری در مصوبات شورای عالی فضای مجازی به‌کار گرفته شود.

کلیدواژه‌ها

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار