فصلنامه محیط شناسی راهبردی ج.ا.ایران

فصلنامه محیط شناسی راهبردی ج.ا.ایران

پویایی گفتمان‌های رقیب در خاورمیانه و سناریو‎های آینده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشگاه علامه طبطبایی
چکیده
این پژوهش با هدف تحلیل پویایی گفتمان‌های رقیب در خاورمیانه (۲۰۱۰-۲۰۲۴) و ترسیم سناریوهای آینده، سه گفتمان مسلطِ اسلام سیاسی ایرانی، توسعه‌گرایی خلیج‌فارسی و نئوعثمانی‌گرایی ترکی را با چارچوب نظری لاکلا و موفه و روش تحلیل گفتمان انتقادی بررسی می‌کند. داده‎های متنی شامل نطق‎های سیاسی، اسناد داخلی و متون رسانه‎ای است. یافته‌ها نشان می‌دهد سپهر گفتمانی منطقه در حال گذار از تقابل ایدئولوژیک صرف به رقابت‌های هژمونیک چندلایه است: نخست، دال‌های مرکزی (مانند «مقاومت» در گفتمان ایرانی) از حالت تهی به دال‌های شناور انعطاف‌پذیر تبدیل شده‌اند که همزمان قابلیت ارجاع به کنش نظامی و همکاری اقتصادی را دارند. دوم، غیریت‌سازی از الگوی ثابت «خود/دیگری» (مثلاً ایران-عربستان) به استراتژی‌های پیچیده‌تر (مانند تعریف ترکیه همزمان به عنوان «تهدید نئوعثمانی» و «شریک اقتصادی» در گفتمان کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس) تحول یافته است. سوم، در سطح کنش عملی، عملگرایی گفتمانی غالب شده است؛ به‌گونه‌ای که تفاوت‌های ایدئولوژیک در سخنرانی‌ها حفظ می‌شود، ولی در عمل به دنبال ایجاد گرهگاه‌های مشترک (مانند مبادلات ۱۶ میلیارد دلاری ایران و ترکیه در ۲۰۲۳) هستند. پژوهش در پایان سناریوهای آتی را به بحث گذاشته است: ۱) تثبیت چندقطبی گفتمانی با توازن رقابتی، ۲) ادغام گفتمانی با جذب عناصر متقابل و ۳) فروپاشی گفتمانی به دلیل ناتوانی در پاسخ به مطالبات نسل جدید. در نهایت نیز پژوهش استدلال می‎کند که آینده‌ی منطقه به توانایی گفتمان‌ها در ایجاد «هژمونی‌های انعطاف‌پذیر» از طریق مدیریت تناقض ظاهری بین ثبات گفتمانی و انعطاف‌پذیری عملیاتی وابسته است.
کلیدواژه‌ها